PZL I-22 Iryda

Polski odrzutowy samolot szkolno-bojowy.

     Pod koniec lat 1970 w Polsce powołano Rządowy Centralny Program Badawczo-Rozwojowy, który miał za m.in. za zadanie skonstruowanie systemu szkoleniowego, mającego zastąpić samoloty Lim i TS-11 Iskra. Konstruowanemu od 1976 roku w w Instytucie Lotnictwa samolotowi nadano kryptonim "produkt 300". Jego głównym konstruktorem był inż. Ryszard Orłowski (później - mgr inż. Włodzimierz Gnarowski). Miał być to dwumiejscowy, dwusilnikowy, odrzutowy górnopłat szkolno-bojowy.
     W 1978 zakończono projekt wstępny, a samolot otrzymał oznaczenie I-22 Iryda.
3 marca 1985 odbył się pierwszy lot samolotu z zamontowanymi silnikami PZL-5.
30 stycznia 1987 podczas prób zginął ppłk pil. Jerzy Bachta. Przyczyną katastrofy była zbyt mała sztywność części ogonowej kadłuba. Po wyprodukowaniu 6 prototypów program badań zakończono i rozpoczęto wdrażanie samolotu do produkcji seryjnej.
     W latach 1986-1993 w Zakładzie Lotniczym WSK PZL Mielec zbudowano 12 seryjnych Iryd. Prowadzono również dalsze badania, mające na celu udoskonalenie i unowocześnienie samolotu.
22 grudnia 1992 oblatano wersję Iryda M93K (z silnikami PZL K-15), a 25 kwietnia 1994 wersję M93V (z silnikami Rolls Royce Viper 545). Zmieniono również oznaczenie samolotu na PZL M93 "Iryda". W maju 1994 zastosowano nową awionikę firmy Sagem, a w 1997 powstała wersja M96 (przebudowano skrzydło i usterzenie oraz zamontowano awionikę firmy Sextant Avionique), którą oblatano 16 sierpnia 1997. Wszystkie obloty wykonywał pilot doświadczalny inż. Ludwik Natkaniec.
     W latach 1992-1996 w 58 lotniczym pułku szkolnym w Dęblinie użytkowano 8 samolotów PZL-22 Iryda. Łącznie na linii montażowej znalazło się 19 Iryd, ale nie wszystkie zostały ukończone.
     Po zmianach ustrojowych i nasileniu się wpływu "zachodniego" kapitału, oraz ze względów politycznych (niechęć do dokończenia i rozwijania własnych konstrukcji, wycofanie rządowych środków finansowych na badania i produkcję, próby zakupu starych samolotów zachodnich przez MON (min. Okoński zamierzał zakupić 42 dwudziestoletnie, wycofane ze służby samoloty Alpha Jet)) produkcję i prace badawcze przerwano.
Po upadku zakładów PZL Mielec i późniejszym przejęciu ich przez Amerykanów w ramach "umowy offsetowej" nowi właścicele zażądali usunięcia pozostałych samolotów, elementów do produkcji oraz pozostałych maszyn i urządzeń. Dokumentacja została przekazana w większości do archiwum państwowego w Rzeszowie, a niewykorzystane i gotowe samoloty zaczęto przekazywać muzeom (m.in. nr 305 do Muzeum Lotnictwa Polskiego w Krakowie).
7 listopada 2008 ostatnie urządzenia z PZL Mielec wywieziono na złom.

     Program projektowania, budowy prototypów, przystosowania zakładów PZL Mielec do produkcji Irydy od 1978 do 2002 roku kosztował ponad 1,5mld złotych. Według wielu opinii ekspertów, konstruktorów i pilotów - gdyby projekt był właściwie zarządzany, samolot mógłby wejść na użytek Sił Powietrznych, a także stać się sukcesem eksportowym ze względu na wielofunkcyjność i niskie koszty eksploatacji. Na pewno dokończeniem badań i zakupem zainteresowane były Indie, eksploatujące z powodzeniem samoloty TS-11 Iskra.

Dane techniczno-taktyczne wersji M93
Wymiary:
rozpiętość: 9,6m
długość: 13,22m
wysokość: 4,3m
powierzchnia nośna: 19,92m.kw. masa własna: 4600kg
całkowita: 6900kg

napęd: 2 silniki PZL K-15 o ciągu 1500 daN

maksymalny udźwig:
- z silnikami K-5 1100-1200kg
- z silnikami K-15 - 1800kg

Osiągi:
prędkość maksymalna: 834km/h
minimalna: 246km/h
wznoszenie: 25m/s
pułap: 11000m
zasięg: 1820 km

załoga: 2 osoby

Uzbrojenie:
jedno dwulufowe działko GSz-23Ł kal. 23 mm (200 szt. amunicji),
4 podskrzydłowe zaczepy o udźwigu 500kg każdy, umożliwiające podwieszanie bomb, pocisków rakietowych, zbiorników paliwa oraz innego wyposażenia

     Poniższe zdjęcia przedstawiają samolot PZL I-22 Iryda podczas składania w Muzeum Lotnictwa Polskiego w Krakowie w lipcu 2009roku.

Bibliografia
http://www.altair.com.pl/news/view?news_id=1955 dostęp w dniu 03.01.2013
http://lotniczapolska.pl/Czy-uda-sie-zrekonstruowac-Iryde,26105 dostęp w dniu 03.01.2013
http://samolotypolskie.blogspot.com/2012/12/wzlot-i-upadek-irydy.html dostęp w dniu 04.01.2012